γράφει ο Δημήτριος Γκόγκας
Το ερώτημα αν η Κυπριακή Δημοκρατία θα έπρεπε να συνομιλεί απευθείας με την Τουρκία ως κατοχική δύναμη αντί για τον ηγέτη της τουρκοκυπριακής κοινότητας αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα και διαχρονικά ζητήματα στρατηγικής στην ιστορία του Κυπριακού. Το σκεπτικό —ότι η διαπραγμάτευση με τον ηγέτη των κατεχομένων εμμέσως αναβαθμίζει πολιτικά ένα μη αναγνωρισμένο «ψευδοκράτος» και απαλλάσσει την Τουρκία από τις ευθύνες της ως εισβολέα— έχει απασχολήσει έντονα την πολιτική ηγεσία, τη διπλωματία και τη νομική κοινότητα της Κύπρου.
Όλοι γνωρίζουμε ότι η επιλογή του υφιστάμενου πλαισίου συνομιλιών, αλλά και οι προσπάθειες αλλαγής του, βασίζονται στα παρακάτω δεδομένα και ας απαντήσουμε σε σχετικά ερωτήματα.
1. Γιατί οι συνομιλίες γίνονται με την Τουρκοκυπριακή πλευρά;
--Το πλαίσιο του ΟΗΕ: Οι συνομιλίες διεξάγονται υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών στη βάση της δικοινοτικής φύσης του προβλήματος, όπως αυτή καθορίστηκε από τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας μετά το 1974. Το διεθνές δίκαιο αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία ως το μόνο νόμιμο κράτος, αλλά ορίζει ότι η εσωτερική πτυχή της λύσης (διακυβέρνηση, διαμοιρασμός εξουσίας) πρέπει να συμφωνηθεί μεταξύ των δύο κοινοτήτων (Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων).
--Ο κίνδυνος της «υποβάθμισης»: Για δεκαετίες, η ελληνοκυπριακή πλευρά επέμενε ότι ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας συνομιλεί με τον ηγέτη της Τουρκοκυπριακής κοινότητας (και όχι με τον «Πρόεδρο της ΤΔΒΚ») ακριβώς για να μην προσδώσει κρατική υπόσταση στο κατεχόμενο κομμάτι.
--Η διεθνής νομιμότητα: Η συμμετοχή των Τουρκοκυπρίων είναι απαραίτητη, καθώς αποτελούν συστατικό στοιχείο του κυπριακού κράτους με βάση το Σύνταγμα του 1960.
2. Περί της θέσεως για απευθείας συνομιλίες με την Τουρκία
--Η άποψη ότι η Κύπρος πρέπει να συνομιλεί απευθείας με την Άγκυρα είναι πολύ ισχυρή και βασίζεται σε ακλόνητα επιχειρήματα:
• Η Τουρκία λαμβάνει τις αποφάσεις: Είναι κοινό μυστικό ότι η εκάστοτε ηγεσία στα κατεχόμενα εξαρτάται πλήρως οικονομικά, πολιτικά και στρατιωτικά από την Άγκυρα. Συνεπώς, η Λευκωσία θεωρεί ότι η διαπραγμάτευση με τον «εκπρόσωπο» της Τουρκίας είναι συχνά προσχηματική, αφού το κλειδί της λύσης βρίσκεται στην Τουρκική κυβέρνηση.
• Το καθεστώς της Κατοχικής Δύναμης: Με βάση αποφάσεις του ΕΔΑΔ (Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου), η Τουρκία έχει την «αποτελεσματική διοίκηση» (effective control) της βόρειας Κύπρου. Άρα, νομικά και ουσιαστικά, είναι η υπεύθυνη δύναμη για την παρούσα κατάσταση.
3. Πώς αντιμετωπίζεται αυτό στην πράξη; Για να ξεπεραστεί το αδιέξοδο («με ποιον συνομιλούμε;»), η κυπριακή διπλωματία έχει κατά καιρούς εφαρμόσει τις εξής στρατηγικές:
--Τετραμερείς ή Πενταμερείς Διασκέψεις: Σε κρίσιμες φάσεις (όπως στο Μον Πελεράν, στο Κραν Μοντανά ή σε μεταγενέστερες άτυπες συναντήσεις), οι συνομιλίες διευρύνονται. Εκεί η Κυπριακή Δημοκρατία κάθεται στο ίδιο τραπέζι με την Τουρκία, την Ελλάδα και το Ηνωμένο Βασίλειο (ως εγγυήτριες δυνάμεις), συζητώντας απευθείας με την Άγκυρα τη διεθνή πτυχή του προβλήματος (Ασφάλεια, Εγγυήσεις, Αποχώρηση Στρατευμάτων).
-- Διασταυρούμενες συναντήσεις: Στο παρελθόν είχαν γίνει προσπάθειες (και πραγματοποιήθηκαν κάποιες συναντήσεις) όπου ο Ελληνοκύπριος διαπραγματευτής επισκέφθηκε την Άγκυρα και ο Τουρκοκύπριος την Αθήνα, ώστε να υπάρχει απευθείας δίαυλος με την κατοχική δύναμη χωρίς να παρακάμπτεται η κοινοτική δομή.
