«Η Κύπρος κείται μακράν» του Δημητρίου Γκόγκα*

 

       

Από το 1974 όταν λέχθηκε (αποδίδεται) η φράση «Η Κύπρος κείται μακράν» από τον πρωθυπουργό της Ελλάδας, μέχρι το 2026 που ο ο υπουργός Εθνικής Άμυνης της Ελλάδας Νίκος Δένδιας, σχολιάζοντας την αποστολή αεροπορικών και ναυτικών δυνάμεων στην Κύπρο, είπε: «Η Κύπρος δεν κείται μακράν», έχουν περάσει 52 χρόνια. Τόσα χρόνια χρειάστηκαν για να αποκαθηλωθεί η φράση που κυριολεκτικά αποτελεί ένα τεράστιο αγκάθι στις σχέσεις Ελλάδας και Κύπρου. Των δύο κρατών του Ελληνικού Έθνους. Με αφορμή τον πόλεμο μεταξύ ΗΠΑ και ΙΡΑΝ, που ξεκίνησε πριν από 15 ημέρες, το  ΚΥΣΕΑ (Κυβερνητικό Συμβούλιο Εξωτερικών και Άμυνας) αποφάσισε και η Ελλάδα έστειλε στην Κύπρο δύο ζεύγη αεροσκαφών F-16, ενώ δύο φρεγάτες πλέουν προς το νησί. Πρόκειται για τη φρεγάτα «Ψαρά», η οποία διαθέτει το σύστημα αντιμετώπισης μη επανδρωμένων αεροχημάτων «ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ», ανεπτυγμένο από το ελληνικό οικοσύστημα καινοτομίας και δοκιμασμένο, όπως είπε, στην ευρωπαϊκή επιχείρηση ASPIDES στην Ερυθρά Θάλασσα, καθώς και για τη φρεγάτα «Κίμων», την οποία χαρακτηρίζεται  ως η πλέον σύγχρονη στον κόσμο. Σβήστηκε λοιπόν η μνημειώδης φράση «Η Κύπρος κείται μακράν» Φυσικά και όχι. Αποτελεί ένα ολίσθημα (αναγκαίο;) της Ελληνικής πλευράς, έναντι της Κύπρου, τη στιγμή μάλιστα που η βοήθεια  προς την νήσο ήταν πιο επιτακτική από ποτέ. Όμως πρέπει πάντα να εξετάζονται οι ιστορικές πραγματικότητες, οι αλήθειες και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες κάποιες φράσεις λέγονται, κάποια πράγματα γίνονται και κάποια άλλα όσο απαραίτητα και να είναι δεν είναι εφικτά. Ας δούμε λοιπόν κατάματα την πραγματικότητα: Είπε αυτή την φράση ο Κωνσταντίνος Καραμανλής; Αν ναι πότε και γιατί την είπε, που είναι καταγεγραμμένη, πότε πρώτο- δημοσιεύτηκε κτλ.

        Η φράση λοιπόν «Η Κύπρος κείται μακράν» αποδίδεται στον Έλληνα πολιτικό Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος επέστρεψε στην Ελλάδα τον Ιούλιο του 1974, για να αναλάβει την πρωθυπουργία μετά την κατάρρευση της Χούντας και συνδέεται με τα γεγονότα της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο το 1974. Είναι μια σκληρή φράση που από το 1974 μέχρι και σήμερα «στοιχειώνει» κατά χρονικές περιόδους, τις κατά τ΄ άλλα αγαστές σχέσεις της μητέρας πατρίδας Ελλάδας με την αγαπημένη «κόρη» της την Κύπρο.

 

     Ας δούμε τι συνθήκες κάτω από τις οποίες ειπώθηκε:

 

1.  Η φράση όπως έχουμε πει σχετίζεται με τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής (Αττίλας ΙΙ) τον Αύγουστο του 1974. Εκείνη την περίοδο η Ελλάδα βρισκόταν σε εξαιρετικά κρίσιμη κατάσταση, καθώς μόλις είχε πέσει η δικτατορία, ο στρατός της ήταν πλήρως αποδιοργανωμένος και υπήρχε κίνδυνος γενικευμένου ελληνοτουρκικού πολέμου. [1]

          Σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής χρησιμοποίησε τη φράση για να εξηγήσει ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε στρατιωτικά να επέμβει στην Κύπρο, επειδή η νήσος βρίσκεται μακριά από τον ελληνικό ηπειρωτικό χώρο και η ορθή στρατιωτική υποστήριξη ήταν πάρα πολύ δύσκολη. Η φράση λοιπόν έμεινε ως «συμβολική έκφραση» μιας πολιτικής επιλογής σε μια δεδομένη ιστορική στιγμή. Ότι η Ελλάδα δηλαδή δεν μπορούσε να εμπλακεί σε άμεσο πόλεμο για την Κύπρο εκείνη τη στιγμή και εάν εμπλεκόταν δεν θα μπορούσε να φέρει σε πέρας και με θετική κατάληξη ένα πόλεμο με την γείτονα χώρα.

 

2. Η φράση δεν υπάρχει καταγεγραμμένη σε επίσημο πολιτικό έγγραφο (π.χ. σε νόμο ή επίσημη ανακοίνωση κυβερνητικού οργάνου ή θεσμού), αλλά εμφανίζεται να υπάρχει σε επίσημα γραπτά κείμενα όπως παρακάτω  :

· σε μαρτυρίες και αφηγήσεις πολιτικών και στρατιωτικών εκείνης της περιόδου,

· σε απομνημονεύματα πολιτικών της εποχής,

· σε βιβλιογραφία ιστορικών βιβλίων και δημοσιογραφικών ερευνών για τα γεγονότα του 1974 (τουρκική εισβολή, Πτώση της Χούντας)

· σε επίσημες αναφορές για τις συσκέψεις της ελληνικής κυβέρνησης κατά την κρίση του Αυγούστου 1974.

 

Κατόπιν των παραπάνω, αρκετοί ιστορικοί επισημαίνουν ότι η φράση αυτή λειτουργεί περισσότερο ως πολιτικό «δόγμα» και συνοψίζει τη στάση της Αθήνας την συγκεκριμένη χρονική περίοδο, παρά ως πλήρης επίσημη δήλωση σε συγκεκριμένο έγγραφο.

 

3.    Ιστορική αμφισβήτηση

 

Παρά το γεγονός ότι είναι σχεδόν σίγουρο ότι η φράση «Η Κύπρος κείται μακράν» λέχθηκε από τον Πρωθυπουργό της Ελλάδας Κωνσταντίνο Καραμανλή, δεν είναι λίγοι οι ιστορικοί που αμφισβητούν έντονα αυτή την παραδοχή καθώς:

Ø  δεν υπάρχει κάποιο ηχογραφημένο ή επίσημο πρακτικό όπου να φαίνεται ακριβώς η φράση και να αποδεικνύεται έτσι με τον πλέον καθαρότερο τρόπο το αληθές και το ακριβές. Στα δημοσιευμένα πρακτικά ή στα αρχεία των κυβερνητικών συνεδριάσεων του 1974 δεν εμφανίζεται αυτούσια η φράση.

Ø  Ο Κωνσταντίνος   Καραμανλής δεν φαίνεται να την είπε δημόσια σε λόγο, συνέντευξη ή ανακοίνωση. Κάποιοι ιστορικοί πιστεύουν ότι ο πρωθυπουργός της Ελλάδας, μπορεί να εξηγούσε τη στρατιωτική πραγματικότητα, λέγοντας ότι η Κύπρος βρίσκεται μακριά και δεν μπορεί να υποστηριχθεί εύκολα — και η φράση συμπυκνώθηκε αργότερα στο «Κύπρος κείται μακράν».

Ø  πιθανόν να αποτελεί απλώς μια συνοπτική διατύπωση ή δημοσιογραφική συμπύκνωση της πολιτικής θέσης της Αθήνας εκείνη την περίοδο.

 

4.    Ιστορικές πηγές

 

· Μαρτυρίες πολιτικών προσώπων της εποχής εκείνης (1974)

              Σε μεταγενέστερες συνεντεύξεις και μαρτυρίες πολιτικών προσώπων που συμμετείχαν σε συσκέψεις εκείνης της περιόδου αναφέρεται ότι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής χρησιμοποίησε τη φράση για να εξηγήσει γιατί η Ελλάδα δεν μπορούσε να επέμβει στρατιωτικά για να αποτρέψει τόσο την εισβολή όσο και την κατοχή της Κύπρου από την Τουρκία. Η φράση φέρεται να ειπώθηκε σε σύσκεψη του Κυβερνητικού Συμβουλίου Άμυνας τον Αύγουστο του 1974.

· Βιβλιογραφία του Αδαμάντιου Πεπελάση[2] (Γαστούνη 1922 - 2017). Υπήρξε Οικονομολόγος, Πανεπιστημιακός, Διοικητής τράπεζας και στενός συνεργάτης του Καραμανλή. Σε σχετικό βιβλίο του για την περίοδο της μεταπολίτευσης αναφέρεται η συζήτηση που έγινε στην ελληνική κυβέρνηση μετά την επιστροφή του Καραμανλή στην εξουσία το 1974.

· Ιστορικές μελέτες για το 1974

               Η φράση αναφέρεται επίσης σε ιστορικά έργα για την κρίση του 1974, όπως:

Ø μελέτες για την ελληνική εξωτερική πολιτική μετά την πτώση της χούντας

Ø βιβλία για τον ρόλο της Ελλάδας κατά την Τουρκική εισβολή στην Κύπρο

Ø δημοσιογραφικές έρευνες για τις κυβερνητικές συσκέψεις του Αυγούστου 1974

 

Σε όλα αυτά τα έργα συχνά επισημαίνεται ότι η φράση μπορεί να είναι συμπύκνωση της πολιτικής θέσης της Αθήνας έναντι της Λευκωσίας το 1974 και όχι ακριβές απόσπασμα από πρακτικά.

 

5.        Αν όμως δεν υπάρχει γραπτό κείμενο που να αποδεικνύει ότι η φράση «Η Κύπρος κείται μακράν» ποιος αποκάλυψε και πότε δημοσιοποιήθηκε ότι λέχθηκε;

              Αρκετοί ιστορικοί θεωρούν ότι η φράση διαδόθηκε κυρίως από δημοσιογράφους και πολιτικούς σχολιαστές στα χρόνια που ακολούθησαν μετά το 1974. Δεν υπάρχει λοιπόν σαφής αναφορά για την πρώτη δημοσίευση, αλλά εμφανίζεται σταδιακά:

Ø σε άρθρα του ελληνικού και Ελληνοκυπριακού Τύπου στα τέλη της δεκαετίας του 1970

Ø σε πολιτικές συζητήσεις στη Βουλή της Ελλάδας

Ø σε ιστορικές αναλύσεις της περιόδου της Μεταπολίτευσης

Με τον χρόνο η φράση αυτή παγιώθηκε και ήταν αναμενόμενο να γίνει «σύμβολο» της πολιτικής στάσης της Ελλάδας απέναντι στην κρίση της Κύπρου.

 

6.    Τι δείχνουν τα πρακτικά των συσκέψεων του έτους 1974

           Μετά την πτώση της δικτατορίας και την επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην Ελλάδα (24 Ιουλίου 1974), έγιναν αλλεπάλληλες συσκέψεις της κυβέρνησης και της στρατιωτικής ηγεσίας. Από τις καταγεγραμμένες μαρτυρίες και τα σχετικά αρχεία προκύπτει ότι συζητήθηκαν κυρίως:

Ø  ενδεχόμενη αποστολή ελληνικών δυνάμεων στην Κύπρο

Ø  πιθανότητα πολέμου Ελλάδας–Τουρκίας

Ø  η κατάσταση του ελληνικού στρατού μετά την πτώση της χούντας.

Οι στρατιωτικοί αρχηγοί των Όπλων και των Σωμάτων της Ελλάδας φέρονται να εξηγούν ότι:

Ø  η Τουρκία είχε ισχυρή αεροναυτική παρουσία γύρω από την Κύπρο

Ø  η Ελλάδα δεν είχε επαρκή αεροπορική κάλυψη σε τόσο μεγάλη απόσταση

Ø  η αποστολή μεγάλων δυνάμεων θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη.

 

Οι περισσότερες στρατιωτικές αναλύσεις συμφωνούν ότι το 1974 η Ελλάδα είχε τρία μεγάλα προβλήματα για την αντιμετώπιση της Κυπριακής Κρίσης

Ø  Απόσταση: Η Κύπρος βρίσκεται περίπου 800–900 χιλιόμετρα από την ηπειρωτική Ελλάδα, γεγονός που δυσκόλευε την μεταφορά στρατευμάτων, την επαρκή αεροπορική υποστήριξη και τον ανεφοδιασμό.

Ø  Αεροπορική ισχύς: Η τουρκική αεροπορία μπορούσε να επιχειρεί πολύ πιο κοντά στις βάσεις της, ενώ τα ελληνικά αεροσκάφη θα επιχειρούσαν στα όρια της εμβέλειάς τους.

Ø  Πολιτική κατάσταση: Η Ελλάδα μόλις έβγαινε από τη δικτατορία και ο στρατός της δεν ήταν πλήρως οργανωμένος και υπήρχε φόβος γενικευμένου πολέμου στο Αιγαίο.

 

7.    Η μόνη ελληνική στρατιωτική επιχείρηση που επιχειρήθηκε ήταν η μυστική αποστολή καταδρομέων στην Κύπρο, με την ονομασία «Νίκη». Τη νύχτα 21–22 Ιουλίου 1974, ελληνικά μεταγωγικά αεροσκάφη μετέφεραν καταδρομείς στη Λευκωσία. Ένα από τα αεροσκάφη καταρρίφθηκε από φίλια πυρά.

8.    Τι συμπεραίνουν σήμερα οι ιστορικοί

Ø  η Ελλάδα θα μπορούσε να εμπλακεί σε πόλεμο με την Τουρκία, και πως

Ø  η επιτυχία υπεράσπισης της Κύπρου ήταν πολύ αβέβαιη.

 

Έτσι, η πολιτική ηγεσία επέλεξε να αποφύγει έναν γενικευμένο ελληνοτουρκικό πόλεμο. [3]

 

9.    Βιβλία στα οποία εντοπίστηκε η φράση:

 

Ø  Εύελπις σε παράξενα χρόνια, 1971-1975 του Γιάννη Πριόβολου

Ø  «Από το “Η Κύπρος κείται μακράν” στη διεύρυνση του Ελληνισμού» του Θοδωρή Καρναβά. (Αναφορά και πολιτική ανάλυση για την ελληνική εξωτερική πολιτική και το Κυπριακό.)

Ø  Ο Φάκελος της Κύπρου: Πολύτομο συγγραφικό έργο με μαρτυρίες και έγγραφα για τα γεγονότα του 1974. (Εκδόθηκε από τη Βουλή των Ελλήνων και τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Ø  Κύπρος 1974 – Η Μεγάλη Προδοσία – Μιχάλης Ιγνατίου & Νίκος Μελέτης (αποτελεί μια δημοσιογραφική έρευνα για την κρίση του 1974. Περιλαμβάνει περιγραφή των πολιτικών αποφάσεων της Ελλάδας το 1974 και αναφορά στη φράση που αποδίδεται στον Κωνσταντίνος Καραμανλής.)

Ø  «Η Κύπρος στον 20ό Αιώνα» του Heinz A. Richter (αποτελεί μια ιστορική μελέτη για την Κύπρο από την αποικιοκρατία μέχρι το 1974. Αναλύει το πολιτικό και στρατιωτικό περιβάλλον που οδήγησε στην καθιέρωση της φράσης.)

Ø  «Η Προδομένη Γενιά του ’74 – Κύπρος 50 χρόνια δίσεκτα» του Ντίνου Αυγουστή. (Είναι ένα σύγχρονο βιβλίο για την εμπειρία των Κυπρίων το 1974. Ο τίτλος και το περιεχόμενο συνδέονται άμεσα με την αντίδραση στη φράση «Η Κύπρος κείται μακράν».)

Ø  «Κύπρος 1974 – Η μεγάλη προδοσία» – Κωνσταντίνος Α. Δημητριάδης.(Ιστορική έρευνα για τα γεγονότα του πραξικοπήματος και της τουρκικής εισβολής. Η φράση «Η Κύπρος κείται μακράν» εμφανίζεται στο κεφάλαιο που εξετάζει την πολιτική της Αθήνας μετά την εισβολή.)

Ø  Η Προδοσία της Κύπρου – Μιχάλης Παπακωνσταντίνου

(Ένα από τα πρώτα πολιτικά έργα που αναλύουν τις ευθύνες για το 1974.)

Ø  Η Κύπρος στο Στόχαστρο – Μιχάλης Παπακωνσταντίνου

(Αναφέρεται στη διεθνή διάσταση της κρίσης.)

 

10. Πρώτες δημοσιογραφικές αναφορές

Ø     Η Καθημερινή (μέσα δεκαετίας 1970) (Σε πολιτικά άρθρα και αναλύσεις για την κρίση της Τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974 εμφανίζεται η φράση για να περιγράψει τη στάση της κυβέρνησης του Κωνσταντίνος Καραμανλής. Συνήθως παρουσιάζεται ως περίληψη ή ερμηνεία πολιτικής θέσης, όχι ως ακριβές απόσπασμα ομιλίας.)

Ø     Το Βήμα (τέλη δεκαετίας 1970) (Σε πολιτικά σχόλια και αναλύσεις για τις ευθύνες του 1974, η φράση χρησιμοποιείται συχνά για να συνοψίσει την αντίληψη ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε να επέμβει στρατιωτικά στην Κύπρο.)

Ø     Ελευθεροτυπία (τέλη 1970s – αρχές 1980s) (Η φράση εμφανίζεται σε άρθρα και αναδρομές για το 1974, όπου έχει ήδη αρχίσει να καθιερώνεται ως πολιτικό σύμβολο της εποχής.)

 

Τελικό Συμπέρασμα:

Η φράση «Η Κύπρος κείται μακράν» (είτε ειπώθηκε ακριβώς έτσι, είτε όχι) συνοψίζει την πραγματικότητα που αντιμετώπιζε η κυβέρνηση του Κωνσταντίνος Καραμανλής μετά την Τουρκική εισβολή στην Κύπρο: στρατιωτική δυσκολία επέμβασης και κίνδυνο γενικευμένου πολέμου.

 

 

 

Σημειώσεις :

[1] Το καλοκαίρι του 1974, μετά το ναυάγιο της Διάσκεψης της Γενεύης, η Τουρκία εξαπέλυσε τη δεύτερη φάση της εισβολής και κατέλαβε περίπου το 37% του κυπριακού εδάφους. Ο Γλαύκος Κληρίδης, ως προεδρεύων της Κυπριακής Δημοκρατίας, ζήτησε επίμονα στρατιωτική βοήθεια από την Ελλάδα. Η απάντηση του Καραμανλή ήταν ότι, σύμφωνα με τους αρχηγούς των Ενόπλων Δυνάμεων, δεν μπορούσαν να σταλούν ούτε ναυτικές ούτε αεροπορικές δυνάμεις. (https://simerini.sigmalive.com/article/2026/3/13/e-kupros-keitai-makran-gia-ten-ellada-idou-e-aporia/)

[2] Αδαμάντιος Πεπελάσης: Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Οικονομικών και Εμπορικών Επιστημών, στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο Σχολή Οικονομικών του Λονδίνου και στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια, του οποίου αναγορεύτηκε και διδάκτορας. Ήταν υπότροφος του Ιδρύματος Φούλμπραιτ (Fulbright).

 

Υπήρξε καθηγητής της Οικονομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ντέιβις της Καλιφόρνια (1957-63), του Πολυτεχνείου και του Πολιτειακού Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια (1971-73), τακτικός καθηγητής Οικονομικής του Πανεπιστημίου του Κεντάκι και επισκέπτης καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΑΣΟΕΕ).

 

Διατέλεσε αναπληρωτής γενικός επιστημονικός διευθυντής του Κέντρου Οικονομικών Ερευνών (1962-64), υποδιοικητής της Αγροτικής Τράπεζας της Ελλάδος (1963), διοικητής της ίδιας τράπεζας αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση (1974) και διοικητής της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος.

 

Επίσης, υπήρξε πρόεδρος στο Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού (1995-1998),γενικός διευθυντής στο Ίδρυμα Μελετών Λαμπράκη, πρόεδρος του Δ.Σ. Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος (1988), διοικητής της Αγροτικής Τράπεζας της Ελλάδος (1974-1981). Ακόμα, ήταν ιδρυτικό μέλος του Διεθνούς Κέντρου Μ. Θεοδωράκης. Υπήρξε διαχρονικός συνεργάτης του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη.

 

Απεβίωσε σε ηλικία 95 ετών.

Συγγραφικό έργο:

 

Έγραψε 18 βιβλία, από τα οποία ξεχωρίζουν]:

 

Ø  «Στην Άκρη του Αιώνα», Γαστούνη - Μπέρκλεϋ (1996),

Ø  «Ανάλυση της Οικονομικής Ανάπτυξης» (1961),

Ø  «Υπεράριθμο Εργατικό Δυναμικό στην Ελληνική Γεωργία» (1962),

Ø  «Κείμενα Οικονομικής Ανάπτυξης» (1965).

Άρθρα του, κυρίως οικονομικού περιεχομένου, έχουν δημοσιευθεί σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. (Βικιπαίδεια)

 

[3] Η Κύπρος σφαδάζου σα αφέθηκε αβοήθητη, εγκαταλελειμμένη στις ορδές του Αττίλα. Όχι, βέβαια, επειδή η… «Κύπρος κείται μακράν»! Ουδέποτε ίσχυε κάτι τέτοιο

 

Βιβλιογραφία

 

Α. Βικιπαίδεια

Β. Τεχνητή Νοημοσύνη

Γ. https://www.ianos.gr/magazine/adamantios-pepelasis-den-menei-pia-edw

Δ. https://simerini.sigmalive.com/article/2026/3/13/e-kupros-keitai-makran-gia-ten-ellada-idou-e-aporia/

Ε. https://www.gazzetta.gr/plus/2521839/i-kypros-keitai-makran-giati-i-ellada-den-esteile-strato-stin-kypro-1974

Στ. https://www.huffingtonpost.gr/blogs/gia-ton-kimona-den-ischye-to-i-kypros-keitai-makran/

ζ. https://www.cna.org.cy/article/9916769/i-kypros-den-keitai-makran-alla-plision-eipe-o-dendias-poy-synantise-ton-palma

η.https://www.facebook.com/hdiaxronikiistoriatonellinon/posts/%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%B7-%CF%81%CE%AE%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B7-%CE%BA%CF%8D%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B5%CE%AF%CF%84%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%B1%CE%BA%CF%81%CE%AC%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CE%B1%CF%81%CE%B1%CE%BC%CE%B1%CE%BD%CE%BB%CE%AE%CF%82-%CE%AD%CE%B4%CF%89%CF%83%CE%B5-%CE%B1%CF%83%CF%85%CE%BB%CE%AF%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%BA%CE%AF%CE%B1-%CE%BA%CE%B1%CE%B9/1450688158981617/

*Δημήτριος Γκόγκας : Αξκός ε.α/ποιητής

Πίνακας σύγκρισης Χριστιανισμού – Ισλάμ / Δημήτριος Γκόγκας

 

ΘΕΜΑ	ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ	ΙΣΛΑΜ
ΘΕΟΣ	Ένας Θεός σε Αγία Τριάδα (Πατέρας, Υιός, Άγιο Πνεύμα)	Ένας και μοναδικός Θεός (Αλλάχ)
ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ	Υιός του Θεού, Θεάνθρωπος, Σωτήρας των ανθρώπων.	Μεγάλος προφήτης, όχι όμως  θεϊκής προέλευσης.
ΜΩΑΜΕΘ	Δεν αναγνωρίζεται στον Χριστιανισμό.	Ο Μωάμεθ είναι ο Τελευταίος προφήτης επί γης.
ΙΕΡΕΣ ΓΡΑΦΕΣ	Παλαιά & Καινή Διαθήκη	Κοράνι
ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ	Ο Θεός αποκαλύπτεται και ενσαρκώνεται	Ο Θεός αποκαλύπτεται μέσω λόγου (Κοράνι)
ΣΩΤΗΡΙΑ	Μέσω πίστης, χάρης και έργων.	Μέσω πίστης, έργων και υπακοής στον Θεό.
ΜΕΤΑΘΑΝΑΤΙΑ ΖΩΗ	Παράδεισος – Κόλαση – Τελική Κρίση.	Παράδεισος – Κόλαση – Τελική Κρίση.
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ	Πίστη και τέλεση την εν Χριστώ Ζωή.	Σαρία (θρησκευτικός νόμος)

Βασικές Ομοιότητες Χριστιανισμού και Ισλαμισμού / Δημήτριος Γκόγκας

 

Η αλήθεια είναι πως εδώ και καιρό, διαβάζοντας τόσο το Κοράνι, όσο και την Αγία Γραφή και την Παλαιά Διαθήκη, ως Χριστιανός Ορθόδοξος που είμαι, διαπίστωσα σημαντικές ομοιότητες τις οποίες κατέταξα όπως παρακάτω: 

1. Μονοθεϊσμός

     Και οι δύο Θρησκείες πιστεύουν σε έναν και μοναδικό Θεό, δημιουργό του κόσμου και κριτή των ανθρώπων.

2. Κοινές βιβλικές μορφές

    Υπάρχουν πολλές κοινές ιερές μορφές, όπως: Αβραάμ, Μωυσής, Δαβίδ, Νώε
     Ο Ιησούς Χριστός δε υπάρχει και στις δύο παραδόσεις:
         α. στον Χριστιανισμό ως Υιός του Θεού
         β.στο Ισλάμ ως μεγάλος προφήτης (όχι θεϊκός)
 
3. Ιερές Γραφές

    Τα ιερά Βιβλία και των δύο θρησκειών θεωρούνται ότι προέρχονται από θεία αποκάλυψη
         α. Βίβλος (Χριστιανισμός)
         β. Κοράνι (Ισλάμ)
 
4. Ηθικές αξίες

     Καθορίζονται κοινές αρχές όπως:

         α. αγάπη/έλεος προς τον πλησίον
         β. φιλανθρωπία
         γ. δικαιοσύνη
         δ. μετάνοια και
         ε. συγχώρεση
 
5. Μεταθανάτια ζωή

     Και οι δύο Θρησκείες υπαγορεύουν την:
        α. Τελική Κρίση
        β. Παράδεισο και Κόλαση
        γ. ατομική ευθύνη για τις πράξεις

Οι πέντε (5) στήλες (Πυλώνες ) του Ισλάμ / Δημήτριος Γκόγκας

    Οι πέντε (5) στήλες (Πυλώνες ) του Ισλάμ αποτελούν τα ουσιαστικά θεμέλια της μουσουλμανικής πίστης και ζωής, υποχρεωτικές πράξεις λατρείας για κάθε πιστό. 

1. Σαχάντα (Ομολογία Πίστης): Η δήλωση ότι δεν υπάρχει άλλος θεός εκτός από τον Αλλάχ και ο Μωάμεθ είναι ο προφήτης Του. Ο απεσταλμέος του επί της γης. Πρόκειται για μια καθορισμένη δήλωση που συνήθως αναφέρεται στα αραβικά: «Λα ιλαχά ιλλά-ιλαχού μουχαμαντούν ρασουλού-λλα (στα αραβικά: لَا إِلٰهَ إِلَّا الله مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله)», που σημαίνει: «Δεν υπάρχει άλλος Θεός άλλος από τον Θεό (Αλλάχ) και ο Μωάμεθ είναι ο Απεσταλμένος Του». Είναι σημαντικό να το αρθρώσει κάποιος για να γίνει μουσουλμάνος και να ασπαστεί το Ισλάμ. 
2. Σαλάτ (Προσευχή): Η τέλεση της προσευχής πέντε φορές την ημέρα (αυγή, μεσημέρι, απόγευμα, δύση, βράδυ), είναι μια από τις σημαντικότερες υποχρεώσεις. Το σαλάχ ("Μουσουλμανική προσευχή", صلاة· ανεπίσημα προφέρεται ως ṣalāt, πληθ. صلوات ṣalawāt), γνωστή και ως ναμάζ (نَماز) σε μερικές γλώσσες. ο πιστός αρχικά στέκεται όρθιος, σκύβει, γονατίζει και καταλήγει να κάθεται στο έδαφος.Σε κάθε στάση ο πιστός απαγγέλλει ή διαβάζει συγκεκριμένους στίχους, φράσεις και προσευχές.
3. Ζακάτ (Ελεημοσύνη): Η υποχρεωτική προσφορά ενός ποσοστού των ετήσιων αποταμιεύσεων στους έχοντες ανάγκη. Πρέπει να δίνουμε στους φτωχούς, διότι τα πάντα προέρχονται από τον Θεό. (Αλλάχ) 
4. Σάουμ (Νηστεία): Η αποχή από φαγητό, ποτό και άλλες απολαύσεις κατά τη διάρκεια της ημέρας τον μήνα Ραμαντάν.(ο έννατος μήνας του ισλαμικού ημερολογίου)
5. Χατζ (Προσκύνημα): Το ταξίδι στη Μέκκα που οφείλει να κάνει κάθε μουσουλμάνος τουλάχιστον μία φορά στη ζωή του, εφόσον έχει την οικονομική και σωματική δυνατότητα. (κατά τη διάρκεια του δωδέκατου μήνα από το ισλαμικό ημερολόγιο)Η συγκέντρωση του πλήθους κατά την διάρκεια του Χατζ θεωρείται η μεγαλύτερη ετήσια συγκέντρωση ανθρώπων στον κόσμο

Προσεγγίζοντας τον μύθο : "Οι 5 χαλκάδες στο Πέγκο"

 

 

 γράφει ο Δημήτριος Γκόγκας

 
 

Αφορμή για την παρούσα εργασία ήταν μία ερώτηση της συγχωριανής (από το Στρυμονικό Σερρών) κα. Αγαθής Γιολτζίδου. Η κα Αγαθή με ρώτησε εάν γνώριζα τον μύθο των 5 χαλκάδων στην περιοχή του Πέγκου. Μύθος που λαμβάνει χώρα κατά την γερμανική κατοχή της περιοχής την περίοδο από το 1940-1945.  Επειδή δεν είχα καμία γνώση για τον μύθο αυτό ή για κάτι σχετικό με τον μύθο αυτό, θεώρησα σωστό ότι θα έπρεπε να ανατρέξω σε βιβλία και σχετικές σελίδες είτε του διαδικτύου είτε όχι προκειμένου να εντοπίσω κάποια στοιχεία.
Έτσι λοιπόν κατέληξα στα παρακάτω κάνοντας πάντοτε μικρά βήματα, ξεκινώντας από την πιο απλή ερώτηση:
 
1.    Τι σημαίνει χαλκάς;
 
           Η λέξη «χαλκάς» έχει τις περισσότερες φορές διαφορετικές σημασίες, ανάλογα με τα συμφραζόμενα:
 
          α. Κυριολεκτικά: Είναι μεταλλικός κρίκος ή δαχτυλίδι, συνήθως από σίδερο ή χαλκό. Χρησιμοποιείται κυρίως για να στερεώνει ή να συνδέει κάτι — π.χ. ο χαλκάς της αλυσίδας, ο χαλκάς στη μύτη του ζώου (όπως στους ταύρους ή τα γουρούνια).
          β. Μεταφορικά: Μπορεί να σημαίνει δέσιμο, υποδούλωση ή εξάρτηση. Π.χ. έβαλε χαλκά στον λαιμό του = έγινε υποχείριος ή δέσμιος κάποιου. Έγινε δούλος, υποζύγιο!
          γ. Λαϊκά / ιστορικά: Ο «χαλκάς» ήταν και τεχνίτης που δούλευε χαλκό, δηλαδή χαλκουργός.
 
 
2.    Ετυμολογία της λέξης
 

α. Η λέξη χαλκάς προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό «χαλκός», το γνωστό μέταλλο. που σήμαινε «ορείχαλκος, μέταλλο, χαλκός». Το επίθημα -άς χρησιμοποιείται για να δηλώσει άνθρωπο που σχετίζεται με κάτι ή αντικείμενο που έχει σχέση με αυτό.

Έτσι, «χαλκάς» αρχικά σήμαινε «αυτός που δουλεύει τον χαλκό» (δηλαδή ο χαλκουργός), και στη συνέχεια η λέξη πήρε και τη σημασία του μεταλλικού κρίκου από το ίδιο υλικό.

 Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι: χαλκάς = χαλκός + -άς → «αυτός που έχει σχέση με τον χαλκό» → χαλκουργός → μεταλλικός κρίκος.

          β. κρίκος < (διαχρονικό δάνειο) αρχαία ελληνική κρίκος [ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκής προέλευσης *(s)ker- (λυγίζω) ]

για τον αθλητισμό < σημασιολογικό δάνειο από τη γαλλική anneaux

         γ. [<τουρκ. halka "δαχτυλίδι"].

 

3.    Χρήσεις  των χαλκάδων
 
α Πρακτική
  Οι χαλκάδες ήταν συνηθισμένο εξάρτημα των πορτών στις αγροικίες και στα σπίτια των πόλεων. Έπαιζαν ρόλο χειρολαβής ή «κουδουνιού»: οι επισκέπτες χτυπούσαν τη βαριά ξύλινη πόρτα με τον χαλκά για να ειδοποιήσουν τους μέσα. Ήταν συνήθως χαλκοί ή σιδερένιοι, συχνά χειροποίητοι από τοπικούς σιδηρουργούς ή χαλκουργούς. Στην Κατοχή, λόγω της έλλειψης πρώτων υλών, πολλοί χαλκάδες λιώθηκαν για να χρησιμοποιηθεί το μέταλλο (π.χ. για βλήματα, φυσίγγια ή οικιακές ανάγκες).
          β. Συμβολική
            Παράλληλα όμως, ο χαλκάς δεν ήταν απλώς αντικείμενο — είχε συμβολικό βάρος στη λαϊκή πίστη: Ο χαλκός θεωρούνταν προστατευτικό μέταλλο· «δένει» το κακό, δεν αφήνει τα κακά πνεύματα να περάσουν την πόρτα. Γι’ αυτό πολλοί τοποθετούσαν χαλκάδες σε σχήμα ζώου (π.χ. λιονταριού, λύκου) — για να «φοβίζει» τα πνεύματα και το κακό μάτι.
 
Σε μερικά χωριά της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας, όταν γεννιόταν παιδί ή έφευγε άντρας στον πόλεμο, έδεναν μια κορδέλα ή φυλαχτό στον χαλκά της πόρτας — «για να μην περάσει το κακό στο σπίτι».
         γ. Κατά την Κατοχή και τον πόλεμο
            Την περίοδο 1940-1945, οι χαλκάδες έγιναν σύμβολο αντίστασης και μνήμης: Οι γυναίκες που περίμεναν τους άντρες τους από το μέτωπο «κρεμούσαν μαντήλι ή σταυρό στον χαλκά», σαν υπόσχεση ότι θα τους περιμένουν. Υπάρχουν μαρτυρίες (κυρίως από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία) ότι οι χαλκάδες στις πόρτες «σημάδευαν» σπίτια που προστάτευαν αντάρτες ή έκρυβαν τρόφιμα. Έβαζαν, π.χ., τον χαλκά στραμμένο ανάποδα για να δηλώσουν «είναι ασφαλές» ή «όχι ασφαλές».
        δ. Μετά τον πόλεμο
           Με τη σταδιακή αστικοποίηση, οι χαλκάδες άρχισαν να αντικαθίστανται από σύγχρονα πόμολα, μα σε πολλά παλιά σπίτια της Μακεδονίας, της Ηπείρου και των Σερρών σώζονται ακόμα και οι παλιοί λένε:«Μην τον βγάζεις τον χαλκά· φυλάει το σπίτι.»
 
 
4.    Χαλκουργοί, τεχνίτες χαλκού στον Ν. Σερρών την περίοδο 1940-1945
 
Αναζητώντας κυρίως στο διαδίκτυο δεν κατάφερα Δεν κατάφερα να εντοπίσω καταγεγραμμένη με σαφήνεια πληροφορία που να επιβεβαιώνει ότι υπήρχαν επαγγελματίες χαλκουργοί (τυπικά τεχνίτες του χαλκού) στον Νομός Σερρών την περίοδο 1940-1945.
 
 
5.    Υπαρκτοί μύθοι περί χαλκάδων ή χαλκουργών σε διάφορα μέρη της Ελλάδας!
 
           Συγκεκριμένος πανελλήνιος μύθος αποκλειστικά για χαλκάδες ή χαλκουργούς, δεν υπάρχει. Υπάρχουν όμως αρκετές μυθικές και λαϊκές αναφορές που σχετίζονται με τη δουλειά του χαλκού και τους τεχνίτες του μετάλλου, που συνδέθηκαν με μαγικές, μυστικές ή μυστηριακές ιδιότητες.
 
           α. Οι αρχαίοι «τεχνίτες του χαλκού»
               Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, ο χαλκός θεωρούνταν ιερό μέταλλο, συνδεδεμένο με:
(1)  τον Ήφαιστο, θεό της φωτιάς και της μεταλλουργίας, που έφτιαχνε τα όπλα των θεών και των ηρώων.
(2)  τους Δάκτυλους του Ίδη και τους Κουρήτες, μυστηριώδεις μεταλλουργούς της Κρήτης και της Φρυγίας, που λέγεται πως δίδαξαν στους ανθρώπους την τέχνη του χαλκού.
Αυτοί θεωρούνται και οι πρωταρχικοί «χαλκουργοί» του μύθου.
 
             β. Ο χαλκός ως προστατευτικό μέταλλο
               Στη λαϊκή πίστη και παράδοση, ο χαλκός είχε αποτροπαϊκή δύναμη — απωθούσε το κακό. Για τον λόγο αυτό: έβαζαν χαλκάδες (μεταλλικούς κρίκους ή αντικείμενα) στα ζώα ή στις πόρτες των σπιτιών, πιστεύοντας ότι το «χαλκωμένο» αντικείμενο δεν το πιάνει το κακό μάτι.
          γ. Οι χαλκουργοί ως «μάστορες της φωτιάς»
              Σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας (ιδίως στη Μακεδονία, την Ήπειρο και την Πελοπόννησο), οι χαλκουργοί ή «γανωματήδες» είχαν τη φήμη ανθρώπων μυστηριωδών, γιατί δούλευαν με φωτιά και μέταλλο, πράγματα που η λαϊκή φαντασία συνδέει με μαγεία και μεταστοιχείωση. Κάποιες παραδόσεις και λαϊκές αφηγήσεις αναφέρουν ότι «ο χαλκουργός ξέρει να μεταμορφώνει τη γη σε ασήμι» — δηλαδή ότι κατέχει κρυφή γνώση. Την εποχή του 1940-1945, υπήρχαν «γανωματήδες» που γυρνούσαν τα χωριά, όπως και στο Στρυμονικό Σερρών, προκειμένου να γυαλίσουν τα παλιά «τσίγκινα» ή χάλκινα σκεύη των νοικοκυριών, έναντι φυσικά αμοιβής!
        
          δ. Το «χαλκούν», ο «χαλκάς» στις παροιμίες του λαού.
              (1) «Χαλκούν φωνή» = δυνατή, καθαρή φωνή (όπως ο ήχος του χαλκού).
              (2) «Του ’βαλε χαλκά» = τον έδεσε, τον υπέταξε, τον υποδούλωσε μεταφορική χρήση με ρίζα στη δουλειά των χαλκάδων.
 
6.    Λαϊκοί μύθοι ή παραμύθια όπου εμφανίζεται χαλκουργός ή αντικείμενο από χαλκό (π.χ. ο χαλκός της νύμφης, ο χαλκός του Ήφαιστου κ.ά.).
 
          α. Ο Ήφαιστος και οι Χάλκινοι Δούλοι του (Αθήνα – Λήμνος)
              Ο θεός Ήφαιστος, προστάτης των χαλκουργών, λέγεται πως κατασκεύασε στο εργαστήρι του κάτω από τη Λήμνο χάλκινους δούλους, μηχανικά τερατόμορφα όντα, που υπάκουαν στις εντολές του. Ήταν όρθιοι, φτιαγμένοι από καθαρό χαλκό, κι εκτελούσαν τις δευτερεύουσες δουλειές του σιδηρουργείου. Ο μύθος αυτός θεωρείται και η πρώτη αναφορά σε «ανδροειδή» στη μυθολογία, και δείχνει πώς ο τεχνίτης του χαλκού είχε κάτι θεϊκό και απρόσιτο.
         β. Ο Τάλως, ο Χάλκινος Φύλακας της Κρήτης
             Ο Τάλως ήταν ένας γιγάντιος δαιδαλώδης γίγαντας άνδρας από χαλκό, που έφτιαξε ο Ήφαιστος (σε άλλες σχετικές αναφορές  ο Δαίδαλος) για να φυλάει την Κρήτη. Περιπολούσε γύρω από το νησί τρεις φορές τη μέρα και πετούσε πύρινες πέτρες σε όποιο πλοίο πλησίαζε.
Είχε στις φλέβες του λιωμένο κασσίτερο αντί για αίμα, και πέθανε όταν η Μήδεια, κόρη του βασιλιά της Κολχίδας Αιήτη, του έβγαλε το χάλκινο καρφί που τον κρατούσε ζωντανό.
Ο Τάλως είναι ο πιο διάσημος «χάλκινος άνθρωπος» της ελληνικής παράδοσης.
        γ. Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι (Κρήτη – Φρυγία)
            Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι ήταν μυστηριώδεις σιδηρουργοί και χαλκουργοί που ζούσαν στο όρος Ίδη. Πίστευαν ότι αυτοί ανακάλυψαν τη φωτιά, την τήξη των μετάλλων, και τη μαγεία της μεταλλουργίας. Στην παράδοση θεωρούνται ημίθεοι-μάγοι: με τη φωτιά τους έφτιαχναν όπλα αλλά και ξόρκια. Η τέχνη τους θεωρούνταν τόσο αρχαία, που συχνά τους συνδέουν με τις ρίζες του ελληνικού πολιτισμού.
      δ. Ο λαϊκός μύθος του “Χαλκουργού της τύχης” (Ήπειρος, προφορική παράδοση)
          Σε παραδόσεις, λαϊκές αφηγήσεις  της Ηπείρου (καταγεγραμμένες κατά τον 19ο αιώνα) αναφέρεται ο «χαλκουργός της τύχης», ένας τεχνίτης που μπορούσε να φτιάξει χάλκινο δαχτυλίδι που έφερνε τύχη σε όποιον το φορούσε. Αν όμως ο κάτοχος του δακτυλιδιού γινόταν άπληστος, το δαχτυλίδι σκουριάζε και έκαιγε το δέρμα του. (σύμβολο ότι ο χαλκός «μισεί» την απληστία. Ο μύθος αυτός θεωρείται υπόλειμμα αρχαίας ηθικής διδαχής, που πέρασε στη χριστιανική λαϊκή παράδοση.
       ε. Τα “χαλκωμένα” αντικείμενα στη μαγεία και στη λαογραφία
           Στην ύπαιθρο, ιδίως σε ορισμένες περιοχές στη Θράκη και τη Μακεδονία, υπήρχε πίστη ότι χαλκωμένο αντικείμενο (π.χ. δοχείο, σταυρός, κρίκος) δεν πιάνει το κακό. Ο τεχνίτης που το «χάλκωνε» έπρεπε να λέει ευχές ή ψαλμούς, προκειμένου να ενισχυθεί αυτή η πεποίθηση.
 
7.    Εμπνευσμένος μύθος από τις παραδόσεις και τις λαϊκές αφηγήσεις!
 
            Ο Τελευταίος Χαλκουργός της Ελλάδας
 
           Παλιά, στα χρόνια που οι άνθρωποι μιλούσαν με τα αγέρωχα βουνά και τα ορμητικά ποτάμια είχαν φωνή, ζούσε σ’ ένα μικρό χωριό της Μακεδονίας, κοντά στο όρος Σιβρί,  ένας γέροντας χαλκουργός, ο κυρ-Αντώνης. Το εργαστήρι του ήταν στην περιοχή του Πέγκου, μια απρόσιτη περιοχή σε πολλούς,  γεμάτη από βελανιδιές, οξιές και πεύκα. Σιμά, ένας ξεροπόταμος, λίμναζε τα νερά του. Το σφυρί του είχε ήχο που θύμιζε καμπάνα, και κάθε φορά που χτυπούσε το μέταλλο, έμοιαζε να τραγουδάει μαζί του ολόκληρο το χωριό. Ο κόσμος έλεγε πως το χέρι του δεν ήταν απλό, ήταν θεϊκό καθώς το ’χε ευλογήσει ο θεός Ήφαιστος, όταν επισκέφτηκε την περιοχή της Μακεδονίας. Μπορούσε να φτιάξει χαλκό που δεν μαύριζε ποτέ, κρίκο που δεν λύγιζε και φλόγα που δε σβηνόταν απ’ τον δυνατό άνεμο.
Όμως ο γέρος δεν περηφανευόταν· έλεγε μονάχα:
«Ο χαλκός είναι σαν τον άνθρωπο, αν δεν τον ζεστάνεις με απέραντη αμόλυντη αγάπη, δεν πλάθεται.»
Μια μέρα ήρθε στο χωριό ένας όμορφος νέος ξένος, ντυμένος στα μαύρα.
Ζήτησε από τον κυρ-Αντώνη να του φτιάξει ένα χάλκινο δαχτυλίδι που να φέρνει τύχη.
Ο γέρος του απάντησε: «Η τύχη δεν σφυρηλατείται, παιδί μου, χαρίζεται μονάχα σ’ όσους έχουν καθαρή καρδιά.»
Μα ο νέος επέμενε.
Έβαλε το χέρι του στη τσέπη και  του ’δωσε μια χούφτα χρυσά νομίσματα . Ύστερα έφυγε, αφήνοντάς τον κυρ- Αντώνη σκεφτικό.
 
      Ο κυρ-Αντώνης ξενύχτησε μπροστά στη άσβεστη φωτιά. Έλιωσε τον χαλκό, ψιθύρισε ευχές, κι έπλασε ένα δαχτυλίδι που λαμποκοπούσε σαν ανατολή. Μα την ώρα που το βύθισε στο νερό να κρυώσει, άκουσε μέσα από τον ατμό μια φωνή να λέει:
«Ό,τι φτιάχνεις με απληστία, θα καεί με φωτιά.»
          Την άλλη μέρα ο νέος φόρεσε το δαχτυλίδι και χάθηκε. Καιρό μετά έμαθαν πως είχε γίνει πλούσιος, άπληστος και άπονος, ώσπου μια νύχτα βρέθηκε νεκρός, κι ο χαλκός είχε καεί πάνω στο δάχτυλό του.
           Ο γέρος χαλκουργός τότε κατάλαβε πως το μέταλλο είχε ψυχή, και πως ο θεός Ήφαιστος τού ’χε δώσει δώρο αλλά και ευθύνη μαζί.
Έσβησε τη φωτιά στο καμίνι του, έθαψε το σφυρί του κάτω από το ψηλότερο κυπαρίσσι και είπε: «Η τέχνη του χαλκού πρέπει να ξεκουραστεί ώσπου να ξαναβρεθεί χέρι τίμιο να την κρατήσει.»
 
           Κι από τότε, λένε, όταν φυσάει ο άνεμος πάνω από τα παλιό εργαστήρι του Κυρ - Αντώνη, ακούγεται αχνά ένα ρυθμικό «τάκ-τάκ» σαν από σφυρί που δε λέει να σιωπήσει.
Λένε πως είναι ο κυρ-Αντώνης που δουλεύει ακόμα, κάπου ανάμεσα στους καπνούς και στα όνειρα, φτιάχνοντας τον επόμενο χαλκό της καρδιάς.